Puanlar
6
Member
Active member
19 Puanlar
54
0
0
7 günlük aktivite
Sat
Sun
Mon
Tue
Wed
Thu
Fri
Üstte kapalı bir halka, altında yatay kollar ve aşağı uzanan bir gövde: ankh, Eski Mısır’ın en kolay tanınan işaretlerinden biridir. Ancak tanınabilir olmak, bütün tarihi boyunca tek biçimde kullanılmış olmak demek değildir. Ankh hem yazıda “yaşam” anlamıyla karşımıza çıkar hem de küçük muskaların, tanrısal sahnelerin ve sonraki dönemlerde farklı dinsel yorumların parçası olur. Bu yazıda anlamı ile kökenini ayırarak, tarihli müze eserleri üzerinden bu değişimi izliyoruz.
Ankh ve iki was asası içeren fayans muska. III. Amenhotep dönemi, yaklaşık MÖ 1386–1347; yüksekliği 2,5 cm. The Metropolitan Museum of Art, 26.7.1091. Public Domain.[1]
1. “Yaşam” anlamı ve belirsiz köken
Toledo Museum of Art, ankh’ı yaşamı ifade eden bir hiyeroglif olarak açıklar. Müzenin yorumu, fiziksel canlılık ile ölüm sonrasındaki varoluş beklentisini birlikte ele alır.[2] Bu, işaretin anlam alanını anlatır. Halkanın ve kolların ilk olarak hangi somut nesneden esinlendiği ise başka bir sorudur. National Park Service’in ankh açıklaması, kökenin tam olarak bilinmediğini vurgular ve düğüm ya da karmaşık bir bağ biçimiyle ilgili görüşleri olasılık olarak aktarır.[3]
Bu nedenle “Ankh kesinlikle şu nesnenin çizimidir” biçimindeki açıklamalar, dayandıkları kanıt ayrıca gösterilmedikçe temkinle karşılanmalıdır. Bir işaretin ne anlamda okunduğunun bilinmesi, onun görsel oluşum öyküsünün de çözüldüğü anlamına gelmez. Modern yayınlarda dolaşan gök ile yerin birleşmesi gibi yorumları da tarihsel kullanımın her örneğine doğrudan uygulamak sağlıklı değildir.
2. Tanrıların elindeki ankh ne anlatır?
Mısır sanatındaki bir ankh, yalnız başına duran geometrik bir biçimden fazlasıdır. National Park Service, işaretin Osiris, İsis ve Ra gibi tanrıların ellerinde ve tapınak tasvirlerinde görülebildiğini belirtir.[3] Toledo’nun açıklamasında ise tanrının ankh’ı kralın veya ölen kişinin burnuna yaklaştırması, yaşam soluğunun aktarılmasını anlatan bir jest olarak değerlendirilir.[2]
Bu sahnelerde figürlerin ilişkisi belirleyicidir. İşareti kim tutuyor, kime yöneltiyor ve karşıdaki kişinin duruşu nasıl? Bu sorular, resmin yalnızca “yaşam sembolü içerdiğini” söylemekten daha ayrıntılı bir okuma sağlar. Görsel anlatım, nesne ile hareketi birleştirir; yaşamın verilmesi ya da sürdürülmesi düşüncesi bu ilişki üzerinden görünür hale gelir. Burada açıklanan, sanatın temsil ettiği dinsel düşüncedir.
3. Küçük bir muskanın büyük ayrıntıları
Yukarıdaki Met nesnesi, ortadaki ankh’ın yanında iki was asası bulunan bir birleşimdir. Eser kaydı onu 18. Hanedan’a, III. Amenhotep’in hükümdarlığına tarihler; buluntu bilgisinde krala ait WV 22 mezarı ve 1915 Carnarvon/Carter kazıları yer alır. Malzemesi fayans, kalınlığı yalnızca 0,3 santimetredir.[1] Bu bilgiler, fotoğrafta büyük görünen nesnenin gerçekte ne kadar küçük olduğunu anlamamızı sağlar.
Birleşik tasarım ayrıca ankh’ın her zaman bağımsız bir kontur halinde yapılmadığını gösterir. Yanındaki öğeleri görmezden gelmek nesnenin düzenini eksik okumaktır. Buna karşılık fotoğraf, eserin bütün kullanım öyküsünü tek başına vermez. Kimin taşıdığı, ne kadar süre kullanıldığı veya bir mezarda tam olarak nereye yerleştirildiği gibi sorular için ayrıca kayıt gerekir. Belgelenmiş buluntu bilgisiyle olası kullanım senaryolarını ayırmak önemlidir.
4. Üretimin izi: Ankh kalıbı
Sembolün maddi tarihini anlamak için yalnızca bitmiş muskalara bakmak yeterli değildir. Met koleksiyonundaki 11.215.711 numaralı nesne, ankh muskası için kullanılan bir çömlek kalıbıdır. Yaklaşık MÖ 1386–1347’ye tarihlenir; Malqata kazılarıyla ilişkilendirilir ve 2,5 santimetre yüksekliğindedir.[4] Böyle bir nesne dikkatimizi dinsel anlamdan üretim sürecine çevirir.
Kalıp, biçimin bir atölye işlemiyle tekrar üretilebildiğini düşünmemize yardımcı olur. Bununla birlikte eldeki katalog kaydı, tek başına toplam üretim sayısını ya da belirli bir ustanın kimliğini söylemez. Bir nesne türünün yaygınlığını incelemek için farklı kazılardan gelen örnekleri ve tarihlendirmeleri karşılaştırmak gerekir. Küçük bir üretim aracı, sembollerin yalnızca düşünsel değil, aynı zamanda emek ve malzemeyle ilgili bir tarihi bulunduğunu hatırlatır.
5. Bizans Mısır’ında farklı bir bağlam
Ortası insan yüzü içeren halkalı haç/ankh biçimli mezar steli; 6.–7. yüzyıl, kireçtaşı. The Metropolitan Museum of Art, 10.176.29. Public Domain.[5]
İkinci görsel, ilk muskadan çok daha geç bir döneme aittir. Met, Akhmim’e atfedilen bu mezar stelini 6.–7. yüzyıla tarihler ve açıklamasında ankh’ın Bizans dönemi Mısır’ında haçın alternatif bir biçimi olarak kullanıldığını belirtir.[5] Böylece benzer bir şeklin yeni bir dinsel çevrede yeniden anlamlandırılabildiğini görürüz.
Bu örnekten bütün Mısır haçlarının tek bir kökene indirgenebileceği sonucu çıkmaz. Daha ölçülü sonuç şudur: belirli bir tarihli eser, eski bir biçimin sonraki dönemde farklı bir kullanımını belgeliyor. Ankh’ın uzun öyküsünü ilginç yapan da bu değişimdir. Yazı işareti, muska, üretim kalıbı ve mezar anıtı; benzer konturlar, farklı işlevler ve farklı tarihsel çevreler sunar.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
Ankh ve iki was asası içeren fayans muska. III. Amenhotep dönemi, yaklaşık MÖ 1386–1347; yüksekliği 2,5 cm. The Metropolitan Museum of Art, 26.7.1091. Public Domain.[1]
1. “Yaşam” anlamı ve belirsiz köken
Toledo Museum of Art, ankh’ı yaşamı ifade eden bir hiyeroglif olarak açıklar. Müzenin yorumu, fiziksel canlılık ile ölüm sonrasındaki varoluş beklentisini birlikte ele alır.[2] Bu, işaretin anlam alanını anlatır. Halkanın ve kolların ilk olarak hangi somut nesneden esinlendiği ise başka bir sorudur. National Park Service’in ankh açıklaması, kökenin tam olarak bilinmediğini vurgular ve düğüm ya da karmaşık bir bağ biçimiyle ilgili görüşleri olasılık olarak aktarır.[3]
Bu nedenle “Ankh kesinlikle şu nesnenin çizimidir” biçimindeki açıklamalar, dayandıkları kanıt ayrıca gösterilmedikçe temkinle karşılanmalıdır. Bir işaretin ne anlamda okunduğunun bilinmesi, onun görsel oluşum öyküsünün de çözüldüğü anlamına gelmez. Modern yayınlarda dolaşan gök ile yerin birleşmesi gibi yorumları da tarihsel kullanımın her örneğine doğrudan uygulamak sağlıklı değildir.
2. Tanrıların elindeki ankh ne anlatır?
Mısır sanatındaki bir ankh, yalnız başına duran geometrik bir biçimden fazlasıdır. National Park Service, işaretin Osiris, İsis ve Ra gibi tanrıların ellerinde ve tapınak tasvirlerinde görülebildiğini belirtir.[3] Toledo’nun açıklamasında ise tanrının ankh’ı kralın veya ölen kişinin burnuna yaklaştırması, yaşam soluğunun aktarılmasını anlatan bir jest olarak değerlendirilir.[2]
Bu sahnelerde figürlerin ilişkisi belirleyicidir. İşareti kim tutuyor, kime yöneltiyor ve karşıdaki kişinin duruşu nasıl? Bu sorular, resmin yalnızca “yaşam sembolü içerdiğini” söylemekten daha ayrıntılı bir okuma sağlar. Görsel anlatım, nesne ile hareketi birleştirir; yaşamın verilmesi ya da sürdürülmesi düşüncesi bu ilişki üzerinden görünür hale gelir. Burada açıklanan, sanatın temsil ettiği dinsel düşüncedir.
3. Küçük bir muskanın büyük ayrıntıları
Yukarıdaki Met nesnesi, ortadaki ankh’ın yanında iki was asası bulunan bir birleşimdir. Eser kaydı onu 18. Hanedan’a, III. Amenhotep’in hükümdarlığına tarihler; buluntu bilgisinde krala ait WV 22 mezarı ve 1915 Carnarvon/Carter kazıları yer alır. Malzemesi fayans, kalınlığı yalnızca 0,3 santimetredir.[1] Bu bilgiler, fotoğrafta büyük görünen nesnenin gerçekte ne kadar küçük olduğunu anlamamızı sağlar.
Birleşik tasarım ayrıca ankh’ın her zaman bağımsız bir kontur halinde yapılmadığını gösterir. Yanındaki öğeleri görmezden gelmek nesnenin düzenini eksik okumaktır. Buna karşılık fotoğraf, eserin bütün kullanım öyküsünü tek başına vermez. Kimin taşıdığı, ne kadar süre kullanıldığı veya bir mezarda tam olarak nereye yerleştirildiği gibi sorular için ayrıca kayıt gerekir. Belgelenmiş buluntu bilgisiyle olası kullanım senaryolarını ayırmak önemlidir.
4. Üretimin izi: Ankh kalıbı
Sembolün maddi tarihini anlamak için yalnızca bitmiş muskalara bakmak yeterli değildir. Met koleksiyonundaki 11.215.711 numaralı nesne, ankh muskası için kullanılan bir çömlek kalıbıdır. Yaklaşık MÖ 1386–1347’ye tarihlenir; Malqata kazılarıyla ilişkilendirilir ve 2,5 santimetre yüksekliğindedir.[4] Böyle bir nesne dikkatimizi dinsel anlamdan üretim sürecine çevirir.
Kalıp, biçimin bir atölye işlemiyle tekrar üretilebildiğini düşünmemize yardımcı olur. Bununla birlikte eldeki katalog kaydı, tek başına toplam üretim sayısını ya da belirli bir ustanın kimliğini söylemez. Bir nesne türünün yaygınlığını incelemek için farklı kazılardan gelen örnekleri ve tarihlendirmeleri karşılaştırmak gerekir. Küçük bir üretim aracı, sembollerin yalnızca düşünsel değil, aynı zamanda emek ve malzemeyle ilgili bir tarihi bulunduğunu hatırlatır.
5. Bizans Mısır’ında farklı bir bağlam
Ortası insan yüzü içeren halkalı haç/ankh biçimli mezar steli; 6.–7. yüzyıl, kireçtaşı. The Metropolitan Museum of Art, 10.176.29. Public Domain.[5]
İkinci görsel, ilk muskadan çok daha geç bir döneme aittir. Met, Akhmim’e atfedilen bu mezar stelini 6.–7. yüzyıla tarihler ve açıklamasında ankh’ın Bizans dönemi Mısır’ında haçın alternatif bir biçimi olarak kullanıldığını belirtir.[5] Böylece benzer bir şeklin yeni bir dinsel çevrede yeniden anlamlandırılabildiğini görürüz.
Bu örnekten bütün Mısır haçlarının tek bir kökene indirgenebileceği sonucu çıkmaz. Daha ölçülü sonuç şudur: belirli bir tarihli eser, eski bir biçimin sonraki dönemde farklı bir kullanımını belgeliyor. Ankh’ın uzun öyküsünü ilginç yapan da bu değişimdir. Yazı işareti, muska, üretim kalıbı ve mezar anıtı; benzer konturlar, farklı işlevler ve farklı tarihsel çevreler sunar.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]